Transformacja ustrojowa zapoczątkowana w 1989 r. umożliwiła odtworzenie samorządu terytorialnego. Proces ten, zapoczątkowany pierwszymi, wolnymi wyborami samorządowymi do rad gmin, które odbyły się 27 maja 1990 r. zakończył się dopiero osiem lat później - utworzeniem jednostek samorządu terytorialnego na poziomie powiatów oraz województw. Przeprowadzając reformę samorządowa w 1990 roku odwołano się do wzorów przedwojennych i przywrócono samorząd terytorialny na poziomie gmin. Przeprowadzenie wyborów na wiosnę 1990 roku zarządził sprawujący wówczas Urząd Prezesa Rady Ministrów – Tadeusz Mazowiecki, a ich frekwencja wyniosła 42,27%. W efekcie przeprowadzonej reformy samorządy weszły w posiadanie mienia komunalnego i zostały także wyposażone w dochody własne, dodatkowo uzupełnione subwencjami i dotacjami z budżetu państwa. Jednocześnie gminy zostały obciążone wieloma zadaniami, które dotychczas były wykonywane przez administrację rządową.

Przeprowadzona 30 lat temu reforma samorządowa okazała się sukcesem. Z każdymi kolejnymi wyborami samorządy terytorialne udowadniały swoje kompetencje w wykonywaniu zadań administracyjnych, które przed okresem transformacji należały do administracji rządowej. Samodzielne wykonywanie tych zadań, jest ważnym elementem poprawy standardu życia mieszkańców, wychodzenia naprzeciw ich potrzebom i może być powodem do dumy dla samorządowców. Wdrażanie idei samorządności zmieniło nasz kraj gospodarczo i mentalnie. Wiele samorządów w ostatnich latach wykazało wielką sprawność w pozyskiwaniu funduszu unijnych, zarówno w zakresie inwestycji społecznych i komunalnych oraz dla rozwoju obszarów wiejskich. Odrodzone w 1990 roku samorządy udowodniły jak wiele można zrobić dla społeczności, będąc integralną ich częścią i mając doskonałą znajomość ich potrzeb poprzez bezpośredni kontakt. Siła i sukcesy władz samorządowych wynikają bowiem ze współpracy z mieszkańcami i wsparcia dla oddolnych inicjatyw społecznych.

Obecnie w wyborach samorządowych przeprowadzanych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wybierani są członkowie organów stanowiących jednostki samorządu terytorialnego: do rad gmin (określanych także czasem jako rady miejskie lub rady miasta), rad powiatów i sejmików wojewódzkich. Także w wyborach samorządowych wybierane są jednoosobowe organy wykonawcze gmin: wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast. Bezpośredni wybór wójtów, burmistrzów i prezydentów miast był możliwy w wyniku reformy 2002 r., która umocniła pozycję jednoosobowych organów wykonawczych. W efekcie wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast dysponują obecnie dużą samodzielnością w zarządzaniu i pozostają odpowiedzialni za efektywność ekonomiczną podejmowanych działań. Wybierani przez mieszkańców gospodarze miast i gmin, współdziałając z radami gmin powinni czuć odpowiedzialność za ochronę interesu publicznego i realizację szerszych celów społecznych oraz priorytetów polityki lokalnej i ogólnopaństwowej.

Dziesięć lat po przewodzeniu pierwszych demokratycznych wyborów samorządowym w Polsce Sejm RP podjął uchwałę w sprawie uchwalenia Dnia Samorządu Terytorialnego właśnie 27 maja. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanawiając święto samorządu terytorialnego wyraził uznanie i szacunek wszystkim osobom, które przyczyniły się do jego powstania i działalności. Jest to imponujące grono: radni, wójtowie gmin, burmistrzowie i prezydenci miast, starostowie i marszałkowie, pracownicy samorządowi, członkowie związków i stowarzyszeń samorządowych.